. ورزش منظم نه‌تنها در پیشگیری اولیه از فشار خون بالا مؤثر است، بلکه به عنوان یک مداخله درجه یک در درمان غیردارویی و حتی به عنوان هم‌یار داروها در بیماران فشار خون خفیف تا متوسط جایگاه ویژه‌ای دارد. در این مقاله، با نگاهی مکانیستیک و کاربردی، به انواع ورزش‌های مؤثر، دوز پاسخ (dose-response)، موارد احتیاط و چگونگی طراحی برنامه تمرینی برای افراد مبتلا به فشار خون بالا می‌پردازیم.

بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، تقریباً ۱.۲۸ میلیارد بزرگسال در جهان مبتلا به فشار خون بالا هستند که حدود نیمی از آنان از بیماری خود آگاهی ندارند. در ایران، شیوع فشار خون بالا در جمعیت بالای ۱۸ سال حدود ۲۵-۳۰٪ برآورد می‌شود. هفته ورزش و سلامت فرصتی مغتنم برای یادآوری این حقیقت است که   فعالیت بدنی، قدرتمندترین نسخه غیردارویی برای شریان‌های سالم است. ورزش با اثر بر سیستم عصبی خودمختار، مقاومت عروق محیطی، عملکرد اندوتلیوم و تنظیم سدیم و آب، می‌تواند فشار خون سیستولیک و دیاستولیک را به طور میانگین ۵ تا ۸ میلی‌متر جیوه کاهش دهد که این میزان با اثر یک داروی رایج کاهنده فشار خون قابل مقایسه است.

*مکانیسم‌های علمی کاهش فشار خون پس از ورزش

برای نوشتن برنامه ورزشی صحیح، درک مکانیسم‌های زیر ضروری است:

۱.   کاهش مقاومت عروق محیطی:    

   انقباض مزمن عروق در فشار خون بالا ناشی از فعالیت بیش از حد سیستم سمپاتیک و کمبود اکسید نیتریک (NO) است. ورزش هوازی باعث افزایش بیان آنزیم eNOS در سلول اندوتلیال شده و تولید NO را افزایش می‌دهد. NO یک گشادکننده قوی عروق است.

۲.   کاهش فعالیت سمپاتیک:    

   ورزش منظم حساسیت رفلکس های فشاری را بهبود می‌بخشد و تون سمپاتیک پایه را کاهش می‌دهد. این اثر حتی در زمان استراحت نیز باقی می‌ماند.

۳.   بهبود کشسانی آئورت و شریان‌ها:    

   ورزش مقاومتی با شدت متوسط و ورزش هوازی، سفتی شریانی (Arterial stiffness) را کاهش داده و سرعت موج ضربان  را پایین می‌آورد.

۴.   کاهش وزن و حساسیت به سدیم:    

   کاهش چربی احشایی، مقاومت به انسولین را بهبود داده و در نتیجه بازجذب سدیم در کلیه کاهش می‌یابد.

*انواع ورزش مؤثر در کنترل فشار خون: سطح‌بندی شواهد

بر اساس آخرین راهنمای کالج آمریکایی طب ورزش (ACSM) و انجمن قلب آمریکا (AHA):

     ۱. ورزش هوازی (Aerobic) :

  مانند: پیاده‌روی تند، دویدن آهسته، دوچرخه‌سواری، شنا، قایق سواری ثابت (الپتیکال) 

  مکانیسم اصلی: کاهش مقاومت عروق محیطی و بهبود عملکرد اندوتلیوم 

 * ایده آل:    

-   تعداد جلسه:   ۵-۷ روز در هفته 

-   شدت:   متوسط (۵۰-۷۰٪ حداکثر ضربان قلب یا سطحی که فرد بتواند صحبت کند اما آواز خواندن برایش سخت باشد) 

-   زمان:  ۳۰-۶۰ دقیقه پیوسته یا در قالب جلسات ۱۰ دقیقه‌ای تجمعاً روزانه 

-   اثر:  کاهش ۵-۸ میلی‌متر جیوه در بیماران هیپرتنشن 

     ۲. ورزش دینامیک مقاومتی با شدت متوسط

مانند:  حرکت اسکوات با وزن بدن، پرس سینه با دمبل سبک، جلو بازو با کش مقاومتی، حرکات اصلاحی با باند 

  هشدار:   از مانور والسالوا (حبس نفس و زور زدن) اکیداً خودداری شود. 

  نسخه:    

- ۲-۳ جلسه در هفته، غیر متوالی 

- ۱۰-۱۵ تکرار در هر حرکت، ۲-۳ ست 

- شدت: ۴۰-۶۰٪ یک تکرار بیشینه (۱RM) 

-   اثر:   کاهش حدود ۴ میلی‌متر جیوه در فشار سیستولیک 

     ۳. ورزش ایزومتریک دستی

مطالعات جدید نشان داده‌اند تمرینات گریپ (فشار دادن توپ یا دستگاه مخصوص ایزومتریک) با ۴ ست ۲ دقیقه‌ای و ۱ دقیقه استراحت، ۳ جلسه در هفته، کاهش قابل توجهی در فشار خون استراحت ایجاد می‌کند، به ویژه در افراد مسن.

*هشدارهای حیاتی برای پزشکان و مربیان ورزش (پیش از تجویز)

قبل از شروع هر برنامه ورزشی در افراد مبتلا به فشار خون بالا، موارد زیر الزامی است:

۱.   کنترل فشار خون پایه:    

   اگر فشار خون در حالت استراحت بیش از   ۱۸۰/۱۱۰ میلی‌متر جیوه است، ورزش تا زمان کنترل دارویی ممنوع است. ابتدا بیمار به پزشک ارجاع داده شود.

۲.   در بیماران با بیماری قلبی همزمان:    

   وجود هیپرتروفی بطن چپ، نارسایی قلبی، یا سابقه آنژین صدری نیازمند تست ورزش و اکوکاردیوگرافی است.

۳.   تداخلات دارویی:    

   -   بتا بلوکرها (مانند پروپرانولول):   ضربان قلب هدف را تحت تأثیر قرار می‌دهند. در این افراد از مقیاس بورگ (شدت احساس نارسایی نفس) به جای ضربان قلب استفاده کنید. 

   -   دیورتیک‌ها (مانند هیدروکلروتیازید):   خطر دهیدراتاسیون، افت سدیم و پتاسیم و آریتمی را افزایش می‌دهند. مصرف آب و توجه به گرفتگی عضلات ضروری است.

۴.   پایش پاسخ فشار خون حین ورزش:    

   افزایش طبیعی فشار خون سیستولیک تا حدود ۲۰۰ میلی‌متر جیوه در حین ورزش مجاز است، اما هرگونه افزایش ناگهانی دیاستول بیش از ۱۲۰ میلی‌متر جیوه یا بروز سرگیجه، درد قفسه سینه، یا اختلال دید، علامت خطر است و ورزش باید بلافاصله متوقف شود.

*    باورهای غلط رایج در مورد ورزش و فشار خون

فشار خون بالا یک سکوت قاتل است، اما ورزش منظم یک سلاح ایمن، در دسترس و رایگان علیه آن است. اثر کاهندگی فشار خون ناشی از ورزش تنها تا ۲۴ ساعت پس از جلسه تمرینی باقی می‌ماند. بنابراین تداوم، نه شدت افراطی، کلید موفقیت است.

دکتر محمد مهرتاش- هیأت پزشکی ورزشی استان کرمان